Тил йўқолса, аввал сўзлар эмас, фикрлар жим бўлади
Баъзан «ўзбек тили йўқолиб кетиши мумкин» деган гапларни эшитаман.
Ва негадир бу гапнинг ўзидан кўра, унинг ортидаги сукут мени кўпроқ қўрқитади.
Чунки тил бир куни келиб, чамадонини йиғиб, биз билан хайрлашиб кетмайди. У бирдан йўқолмайди. Аввал аста-секин чекинади.
Бир куни илм бошқа тилда гапира бошлайди.
Бир куни мураккаб фикрни ўз тилингда ифодалаш ноқулай туюлади.
Бир куни айрим сўзларнинг ўрнини бегона сўзлар эгаллайди.
Бир куни бола ўз ҳисларини она тилида эмас, бошқа тилда аниқроқ айта бошлайди.
Кейин эса биз ҳали ҳам ўзбекча гапираётган бўламиз.
Лекин тилимизнинг ўзи биздан аллақачон узоқлашган бўлади.
Яқинда «Ўзбекча гапиринг, Ўзбекистондасиз» деган мазмундаги гап учун 880 минг сўмгача жарима қўлланиши мумкинлиги ҳақидаги хабарни кўрдим.
Ўша рақамдан ҳам кўра, унинг ортидаги тасаввур мени ўйлантирди.
Одам ўз юртида ўз тилида гапирганида, тил унга қандай қилиб айбдек туюлиши мумкин?
Мен тилни фақат миллатнинг белгиси деб билмайман. Тил мен учун инсоннинг ичидаги дунёга очилган эшик.
Ахир фикр ҳам бирор жойда туғилади. Унга ном керак. Унга шакл керак. Унга овоз керак.
Инсон севган нарсасини, йўқотган нарсасини, адолатсизликни, қўрқувни, умидни, ҳатто ўзи ҳали тушуниб етмаган бир туйғуни ҳам сўз орқали англайди.
Шундай экан, тил фикрни эркин ифода этиш учун керак бўлса, тилнинг қадрини фақат «ўзбекча гапиринг» деган чақириқ билан ўлчаб бўлмайди.
Мен ўзбек тилида физика ҳақида ҳам, фалсафа ҳақида ҳам, ҳуқуқ ҳақида ҳам, технология ҳақида ҳам бемалол гапира олишни хоҳлайман.
Илмий фикрим ҳам ўзбекча бўлсин.
Саволим ҳам.
Эътирозим ҳам.
Шеърим ҳам.
Ғазабим ҳам.
Орзуларим ҳам.
Тил шунчаки уйда гаплашадиган тил бўлиб қолмасин. У инсон тафаккурининг тўлиқ уйи бўлсин.
Шунинг учун бугун «ўзбек тили йўқолиб кетадими?» деган саволдан кўра бошқа савол мени кўпроқ ўйлантиради:
Биз уни йўқолишга олиб борадиган даражада кераксиз қилиб қўймаяпмизми?
Ахир бирор тилни йўқотиш учун уни тақиқлаш шарт эмас.
Баъзан уни шунчаки етарлича ривожлантирмасликнинг ўзи кифоя.
Баъзан уни фақат байрамларда эслашнинг ўзи кифоя.
Баъзан эса уни ҳимоя қилаётганини айтиб туриб, одамни ўз тилида гапиришдан ноқулай аҳволга солиб қўйишнинг ўзи кифоя.
Тилга қилинадиган энг катта яхшилик уни музейдаги экспонатга айлантирмасликдир.
Уни яшатиш керак.
Унда ўйлаш керак.
Унда баҳслашиш керак.
Унда илм қилиш керак.
Унда хато қилиш керак.
Унда севиш керак.
Унда ёзиш керак.
Чунки тил тирик бўлса, халқнинг фикри ҳам тирик бўлади.
Мен эса ўзбек тилининг фақат сақланиб қолишини эмас, одам ўзининг энг мураккаб фикрларини ҳам бемалол сиғдира оладиган даражада катта бўлишини хоҳлайман.
Ва эҳтимол, шу ерда кимдир мендан сўрар:
«Тилингизга шунча эътиборли бўлсангиз, нега кириллда ёзасиз?»
Чунки ёзув ва тил бир нарса эмас.
Кириллда ёзишим ўзбек тилига бепарво эканимни англатмайди. Ўзбек тили кириллда ҳам, лотинда ҳам ўзбек тилилигича қолади. Лотин алифбосига ўтиш тилнинг ўзи ўзгарганини эмас, уни ифодалаш тизими ўзгарганини англатади.
Тилимни севишимни исботлаш учун қайси алифбода ёзишим шарт?
Менинг тилим лотин ҳарфларигагина тегишли эмас.
У менинг фикримда, хотирамда, адабиётимда ва унинг орқали дунёга қарашимда яшайди.
Кириллда ёзилган матнда ҳам ўзбек тилидаги фикр, ўзбек тилидаги синтаксис, ўзбек тилидаги образ ва ўзбек тилидаги маъно бор.
Лотин ҳарфларига ўтказиб қўйиш билан унинг «ўзбеклик коэффициенти» ошиб қолмайди.
Шунинг учун мен ўзбек тилининг фақат сақланиб қолишини эмас, унинг фикрлаш, яратиш ва эркин ифода этиш учун етарлича кенг тил бўлиб қолишини хоҳлайман.
Зеро, тил йўқолганда аввал сўзлар йўқолмайди.
Аввал одам ўз фикрини шу тилда айтишга эҳтиёж сезмай қўяди.
Мен бундан қўрқаман.
